De historie van Gouda.
Ruim zevenhonderd jaar geleden, om precies te zijn in 1272, kreeg Gouda – ontstaan op de plaats waar de Gouwe en de IJssel samenvloeiden – stadsrechten uit handen van graaf Floris V. Wie vandaag de dag het Goudse stadsbeeld op zich laat inwerken, is het wellicht moeilijk afbeelding voorstelbaar dat Gouda ooit de zesde stad van  Holland was; derhalve in vroeger tijden belangrijker dan Amsterdam of Rotterdam. De ligging op het snijpunt van land- en vaarwegen bracht Gouda al heel vroeg een grote welvaart.
Aan Gouda’s belangrijkste monumenten – het stadhuis, de Waag, de St. Jan en het museum ‘Het Catharina Gasthuis’, is het nu nog af te lezen dat de Gouwenaars hun welvaart ook graag naar buiten toe lieten zien.

Het Goudse stadhuis, het enige vrijstaande laatgotische stadhuis van geheel Nederland, werd in 1448 gebouwd en vormt het beginpunt van de virtuele wandeling door de binnenstad. Reeds in 1517 werd het stadhuis verbouwd, waarna tussen 1692 en 1695 wederom een verbouwing volgde. Daarbij werden Italiaanse en Franse Lodewijk- XIV - stijlkenmerken aan het stadhuis toegevoegd, omdat die toen nog in de ‘mode’ waren. Op het schavot aan de Waagzijde van het stadhuis werden vroeger misdadigers terechtgesteld. Tussen 1947 en 1952 werd het stadhuis wegens bouwvalligheid ingrijpend gerestaureerd. De laatste restauratie vond plaats in 1997.

Wie tijd heeft kan een rondleiding door het stadhuis maken, waarbij  een gemeentebode tekst en uitleg geeft. Vooral de trouwzaal, met een prachtig gobelin van Jacobus Ruffelaer, is zeer de moeite waard om te aanschouwen. Het ‘poppenspel’, aan de zijgevel van het stadhuis, is een moderne toevoeging en brengt het verlenen van de stadsrechten door Floris V in beeld. Voor de liefhebbers van het carillon is het interessant te weten dat de klank van dit muziekinstrument elk kwartier ten gehore wordt gebracht.

Onmiddellijk in het verlengde van het stadhuis ligt de stoere en imposante Waag, een gebouw dat is ontworpen door de afbeelding bekende architect Pieter Post,
van wiens hand ook de Waag in Leiden is. Zoals de naam Waag (afgeleid van ‘wegen’) al aanduidt, werd oudtijds in dit gebouw gewogen, voornamelijk kaas, hetgeen blijkt uit het fraaie reliëf boven de hoofdingang. 
Het kalkstenen tableau is van de hand van beeldhouwer Bartholomëus Eggers.
In het timpaan, de driehoek boven de daklijst, bevindt zich het Goudse stadswapen. Ter weerszijden van de ramen op de eerste verdieping zijn de familiewapens afgebeeld van de vier (!) burgemeesters, die gezamenlijk in het bouwjaar (1668) Gouda bestuurden. Op de eerste verdieping bevinden zich, aan de zware balken bevestigd, nog steeds de antieke weegwerktuigen.Tijdens het toeristenseizoen juni-september kent Gouda elke donderdagmorgen een toeristische kaasmarkt, waarbij oude kaasbrikken de platte ronde Goudse boerenkazen van de omliggende boerderijen uit de Krimpenerwaard naar Gouda aanvoeren. Foto- en filmhobbyisten kunnen hier fraaie opnamen maken. Een janplezier maakt rondritten.

Achter het Waaggebouw ligt de Agnietenkapel (anno 1480).
De kapel  behoorde eens tot het St. Agnesklooster, dat in de 15^e eeuw in deze  buurt, in het stadshart, stond. Het Agnietenconvent werd bevolkt door een groep vrome zusters, die zich met het verrichten van goede werken bezig hielden.

Aan de linkergevel bevindt zich een borstbeeld van de grote humanist Desiderius Erasmus (1469/1536), die van z'n derde tot z'n negenentwintigste jaar in 't Goudse woonde en werkte.
De route van de stadswandeling voert nu van de Agnietenkapel aan de Nieuwe Markt, via de rechts gelegen Zeugstraat, de Tiendeweg dwars overstekend, naar de in het verlengde gelegen Jeruzalemstraat.

Daarna volgt al snel de twaalfhoekige Jeruzalemkapel (ca.1500).
 

Het Weeshuis

		Het Weeshuisplein

In dit prachtige monument uit 1642 was ooit het Weeshuis gevestigd. 
Loop vooral eens het poortje binnen en geniet van de oase van stilte en  rust.
Het Weeshuis biedt thans onderdak aan de Openbare Bibliotheek

 

Het Lazaruspoortje

Wie oversteekt naar de St.-Janskerk passeert aan de linkerkant het Lazaruspoortje (foto), anno 1609. Het is ontworpen door de beeldhouwer Gregorius Cool en  brengt in beeld de bijbelse gelijkenis van de arme Lazarus en de rijke man, van wiens tafel Lazarus de  kruimels at.

Het stond aanvankelijk op een andere plaats (aan het Nonnenwater) en vormde de ingang van de soepkeuken waar vroeger aan de armen soep werd uitgedeeld.
Het werd afgebroken, doch vervolgens weer steen voor steen opgebouwd.

De Grote of St.-Janskerk  is met 123 meter het langste kerkgebouw van Nederland. Het geheel dateert uit 1552.
De 70 prachtig gebrandschilderde ramen, voor een belangrijk deel vervaardigd door de vermaarde gebroeders Wouter en Dirck Crabeth, zijn wereldberoemd door hun  fraaie kleuren. De St.-Janskerk, gerestaureerd tussen 1964 en 1980, is een goed voorbeeld van eenvoudige boerengotiek.

De St. Janskerk is het bezichtigen meer dan waard. (Voor inlichtingen: kosterij St. Janskerk, Achter de Kerk nr. 15).

Donkere sluis

Uit de Torenstraat komende is het slechts enkele passen rechtdoor waar, aan de linkerkant, de Hoornbrug met de Donkere Sluis ligt. De brug overspant een van Gouda’s mooiste stadsgrachten tussen de Hoge- en Lage Gouwe en de Oost- en Westhaven. Deze gracht vormt de verbinding met de IJssel en de Gouwe en was in de Middeleeuwen een belangrijke scheepvaartader.

Museum ‘De Moriaan’ (10)

In het pand Westhaven nr. 29 is een dependance van het stedelijk museum gevestigd, met de naam ‘De Moriaan’. Achter de gevel van wat eens een tabaks-, koffie- en theewinkel was, gaat thans het Goudse pijpen-, tegel- en aardewerk schuil.  Het pand werd in 1617 in renaissancestijl gebouwd en is een van Gouda’s eerste stenen huizen.
Het herbergt thans een kostbare collectie blauwwitte en veelkleurige tegels en tableaus, van over de gehele wereld afkomstige pijpen en verder antiek aardewerk. Allemaal producten waaraan Gouda door de eeuwen heen zijn naam en faam te danken heeft. Wie vanuit ‘De Moriaan’ een blik laat dwalen over de gracht, kan zich wellicht voorstellen dat Gouda van oudsher een echte ‘waterstad’ is. In vroeger tijden, toen landwegen niet of nauwelijks bestonden en het assortiment transportmiddelen zeer beperkt was, vond de aan- en afvoer van goederen dan ook vrijwel geheel plaats over het water.

Gouda was gelegen op de plaats waar Gouwe en IJssel samenvloeiden en wel op een uiterst gunstige lokatie omdat van elk passerend schip tol werd geheven, waardoor bij het stadsbestuur veel geld binnenkwam.
De stad kwam mede hierdoor tot grote groei en bloei.

Zelfs toen havensteden als Rotterdam en Amsterdam opkwamen, behield Gouda nog lange tijd die sleutelpositie, omdat de waterweg tussen beide steden via Gouda liep. Daarna kwamen evenwel nieuwe scheepsroutes in gebruik, waardoor het belang van Gouda afnam.
Zelfs toen havensteden als; Rotterdam en Amsterdam opkwamen, behield Gouda nog lange tijd die sleutelpositie, omdat de waterverbinding tussen die twee havens via Gouda liep. Daarna kwamen nieuwe scheepvaartroutes in gebruik en nam het belang van Gouda af.

De opkomst van de Zuidelijke Nederlanden (later: België) bracht de nodige concurrentie met  zich mee voor de Goudse lakenindustrie. En zelfs de pijpmakerijen, opgericht door uit Engeland afkomstige soldaten, gingen een kwijnend bestaan lijden.

Aan het begin van het industriële tijdperk was  Gouda inmiddels straatarm geworden. Als gevolg  hiervan werd het woord ‘Gouwenaar’, in plaats van bedelaar, maar al te vaak als scheldwoord gebruikt.

En al zijn er inmiddels, ter wille van het moderne verkeer, heel wat grachtjes gedempt, het middeleeuwse stratenplan én de historische gebouwen verlenen de stad nog steeds een aparte sfeer en maken Gouda tot een gezellige stad waar het goed toeven is.
 

Aan het einde van de Oost- en Westhaven staat links van de Veerstal het oude Tolhuis,waarin voorheen de tolgaarder woonde. Hier voeren de schepen, vanuit Rotterdam komend, langs de nog steeds aanwezige sluisdeuren de stad binnen.
Het kleine met een leien dak bedekte pandje dat  aan de voorzijde aan het Tolhuis
is vastgebouwd,  is de voormalige sluiswachterswoning.
Het Tolhuis is voorzien van twee rijkgesneden gevelstenen (anno 1623).

Langs dit Tolhuis zijn in de loop der eeuwen talloze schepen gevaren.
Aan boord bevonden zich niet alleen schippers en vrachten, doch ook illustere
opvarenden.

Komend van de Haven staat links, op enkele tientallen  meters afstand , de prachtig gerestaureerde molen ’t Slot (anno 1831) met bijbehorend molenaarshuisje.
De molennaam herinnert aan het kasteel ’t Slot dat ooit op deze plaats aan de IJssel stond  en toebehoorde aan Jacoba van Beieren. De laatste restanten van het kasteel werden in de zestiende eeuw gesloopt. Van het puin werd een heuvel opgeworpen, die de fundering van de molen vormt. Uitziend over de IJssel kan men wellicht geloof hechten aan de overgeleverde verhalen volgens welke er een geheimzinnige onderaardse gang moet hebben bestaan die aan de bewoners van het nu verdwenen kasteel van Jacoba van Beieren een vluchtmogelijkheid bood. Deze gang onder de IJssel zou uitkomen in Gouderak/Stolwijk, aan de overzijde van de rivier.

Een wichelroedeloopster heeft, kort voor de Tweede Wereldoorlog ter plaatse onderzoekingen verricht en de gang ‘aangewezen’…. Toen men ter plaatse ging graven, vond men wel een ingang. Maar deze gang was, na zich enkele tientallen meters onder het wegdek van de Nieuwe Veerstal te hebben voortgezet, ingestort. Het mysterie is dus gebleven.

De foto, gemaakt door dhr. A. Vuijk laat zien hoe het hijswerk  van de Mallegatsluis
fungeert als een artistieke omlijsting van de Turfsingel, die het westelijk
deel van de Goudse  binnenstad omsluit.
Rechts staan enkele interessante pakhuizen met monumentale gevels en daarnaast staat de molen ‘De Rode Leeuw’. Net als bij andere Hollandse steden werden molens
in vroeger tijden aan de buitenkant van de stadsbebouwing opgesteld met het doel zoveel mogelijk wind op te vangen. Van het ooit zo rijke Goudse molenbezit zijn er heden ten dage nog slechts twee over: ’t Slot en de Rode Leeuw.

Aan de kaden van de Gouwe liggen twee kleine maar boeiende bouwwerken,  namelijk twee zuilengalerijen die herinneren aan de tijd
dat op en aan het water handel werd gedreven.
De galerij  aan de kant van de Hoge Gouwe heette oudtijds ‘De    Korenbeurs’ en diende als onderkomen voor de korenhandelaars.
Daarna werd het gebouwtje gebruikt voor groenten- en fruitkooplieden
en later nog als overdekte bloemenmarkt.
Aan de overkant ligt aan de Lage Gouwe de galerij die de naam
‘Visbank’ draagt.

Ooit boden hier vissers hun vangst aan die ze ter plekke schoonmaakten; de hardstenen bak in de galerij herinnert hier nog aan.  
Aan het pand Hoge Gouwe nr. 47 is in het verre verleden een gevelsteen aangebracht met de afbeelding van een hazewindhond.
 In deze steen werd het familiewapen gemetseld van de beroemde arts Jan Bleuland, die in 1756 in dit pand werd geboren.

Op de hoek van de Lage Gouwe / Lange Groenendaal staat links op de foto de St. Joostkapel, die dateert van  vóór 1310.
Het kerkje is ingrijpend opgeknapt, het heeft een charmant interieur en een mooi kerkorgel. De kapel  is thans in gebruik bij de Lutherse gemeente van Gouda.

Rechts op de foto de Gouwekerk.

Oud-katholieke Kerk

Op nr.107 van de Hoge Gouwe bevindt zich de weinig opvallende ingang  tot wat in feite een uiterst zeldzame Hollandse schuilkerk is (foto). Het gaat hier om de kerk van de oud-katholieke parochie van St. Jan Baptist. Tijdens de beeldenstorm van 1572 maakte de rooms-katholieke godsdienst plaats voor de Nederlands-hervormde eredienst. Die ommekeer betekende niet dat alle rooms-katholieken zich metterdaad bekeerden. Grote groepen hielden verborgen kerkdiensten en stichtten voor dat doel schuilkerkjes, verstopt achter onschuldig lijkende huisgevels.

Na veel verwikkelingen kwam de unieke Goudse schuilkerk in het bezit van de oud-katholieke kerk en is dat heden ten dage nog steeds.Tijdens een verbouwing in de vorige eeuw kwam de huidige witgepleisterde gevelrij tot stand. Ook het in feite oudere kerkinterieur  draagt de stijlkenmerken van de 19^e eeuw. Het loont zeker de moeite om dit interieur te bezichtigen. St. Jan Baptist mag zich verheugen op een prachtig altaarstuk, Verzijls ‘Aanbidding der Wijzen’.
Voorts bezit de kerk een magnifieke collectie uiterst waardevol kerkzilver, dat evenwel grotendeels - in bruikleen - ter beschikking is gesteld aan het stedelijk museum ‘Het Catharina Gasthuis’.  Het zilver wordt aldaar tentoongesteld.

Tegenover de Oud-katholieke kerk ligt de St. Joostbrug en de Lange Groenendaal, aan het einde waarvan links de Naaierstraat zich bevindt. Op nr. 6 van deze straat staat een van Gouda’s  oudste stenen huizen, namelijk het Steenhouwers Gildenhuis – zo genoemd naar het markante beeldhouwwerk in de gevel, dat een steenhouwer aan het werk voorstelt. Hier verkoopt men oude prenten en antiek gebruiksaardewerk

Halverwege deze Vrouwensteeg bevindt zich een poort, die vroeger toegang verschafte
tot de Fondatie van Adriaan Jongkind, notaris en procureur te Gouda (anno 1702).

‘Deze’ Fondatie bevond zich  vroeger aan de Zeugstraat nr. 10 doch is wegens nieuwbouwplannen naar de Vrouwensteeg verhuisd.

Het Hofje van Cincq

Linksaf komt men op de Nieuwe Haven, waar aan de overzijde op nr. 41 een aardig hofje ligt (foto).
Vroeger was dit een gebouw waar arme vrouwen een onderkomen vonden.
Een weldoener met de naam Cornelis Cincq, die advocaat was aan het Hof van Holland,
liet na zijn dood in 1698 zijn vermogen na, dat voor dit doel werd aangewend.
 

De Goudse Schouwburg is een modern en goed geoutilleerd theater en heeft een opmerkelijk architectonische vorm.
Wie voor de schouwburg staat, kan in het gebouw een ‘gezicht’ herkennen. Twee grote glazen ogen aan weerszijden van het glazen dak van de centrale foyer houden de ‘blik’ gericht op het hart van de binnenstad.

Het daglicht stroomt volop naar binnen in de foyers, de wandelgangen en het theatercafé.

Op een steenworp afstand van de schouwburg ligt het station van Gouda.
De foto toont het stationsgebouw in de huidige vorm. Dit is het derde station dat op deze plaats is neergezet.


De hoofdingang bevindt zich aan het Stationsplein, terwijl er aan de kant van de wijk Bloemendaal – een van Gouda’s grootste nieuwbouwwijken – nog een tweede ingang is. Het eerste station werd verwoest als gevolg van een bombardement in de jaren 1940-1945, waarna het tweede werd herbouwd onder supervisie van ir. S. van Ravensteyn.

Afgaande op de bestaande nieuwbouwplannen ligt het voor de hand dat op de huidige plaats de bouw van een vierde exemplaar kan worden verwacht.